John Burnside’ın Babam Hakkında Bir Yalan adlı eseri, bir oğulun babasını anlatma çabası üzerinden kimliğin nasıl kurulduğunu sorguluyor. Bellek, yalan ve travma arasında gidip gelen bu anlatı, gerçeğin değil, katlanılabilir olanın peşine düşüyor.
Herkesin içinde, anlatılmayı bekleyen ama dile geldiği anda değişecek bir baba vardır. Hatırlanan şeyler ise oldukları gibi değil, katlanılabildikleri gibi belirir. Bazı hayatlar, özellikle de bir babanın gölgesinde büyüyenler, ancak dolaylı yollardan, eksilterek, eğip bükerek anlatılabilir. Çünkü bazı babalar anlatılamaz ancak yeniden kurgulanabilir. O an, dile gelen şey ise bir hatıra değil, bir seçimdir: gerçeğin yerini alacak bir hikâye. Belki de bir insanın babası hakkında söyleyebileceği en doğru şey, kaçınılmaz olarak biraz yalandır.
Babam Hakkında Bir Yalan, çağdaş edebiyatın en sarsıcı meselelerinden biri olan kimliğin kurmaca doğasını, baba-oğul ilişkisi üzerinden katmanlı biçimde tartışmaya açıyor. John Burnside’ın Sel Yayıncılık’tan çıkan bol ödüllü kitabı Babam Hakkında Bir Yalan sert bir çocukluk hikayesi üzerinden bir aile tarihinin değil, bir “yokluğun” anatomisini çıkarıyor. Metin yalnızca travmatik bir çocukluk anlatısı kurmuyor; aynı zamanda belleğin güvenilmezliğini, anlatının etik sınırlarını ve öznenin kendini kurma zorunluluğunu sürekli görünür kılıyor.
Geçmiş sürekli değişen bir icattır
Babam Hakkında Bir Yalan, bir yolculuk sahnesiyle başlıyor. Anlatıcı, sonbaharın solgun ışığında ilerleyen bir arabanın içinde, kendi geçmişine doğru sürüklenir. Yol kenarında alınan bir otostopçu, gündelik bir karşılaşmayı varoluşsal bir sorguya dönüştürür: “Baban nasıldı?” Bu soru, yalnızca bir hatırlama talebi değildir; bir kimlik çağrısıdır. Anlatıcı, o anda, gerçeği değil, bir hikâyeyi seçer. Babası hakkında bir yalan söyler.
İşte roman tam burada başlıyor; hakikatin terk edildiği değil, onun yerine bir anlatının kurulduğu yerde. Anlatıcı büyüdükçe babasının anlattığı hikâyelerin çoğunun yalan olduğunu fark ediyor. Ama bu fark ediş, bir ifşa anından çok daha karmaşık bir süreci başlatıyor. Çünkü bu yalanlar, basit bir aldatma değil; yoklukla baş etmenin, bir geçmiş icat etmenin yolları olarak ortaya çıkıyor. Baba, kendine bir soy, bir hikâye, bir başlangıç uyduruyor. Çünkü aksi halde, “hiç kimse” olarak kalacağını kendi de biliyor.
Roman bu noktada, bireysel bir hikâyeden çıkarak daha geniş bir soruya yöneliyor: İnsanın kendine ait bir geçmişi yoksa kimdir?
Bu soru, metnin bütün katmanlarında yankılanıyor. Anlatıcı, babasını anlamaya çalıştıkça, kendi hafızasının da ne kadar kırılgan ve kurmaca olduğunu fark ediyor. Hatırladıkları ile sonradan öğrendikleri, duydukları ile hayal ettikleri birbirine karışıyor. Böylece anlatı, yalnızca bir babanın değil, bir hafızanın ve bir benliğin inşasını anlatmaya başlıyor.
Bu sebepten roman, bir yüzleşme hikâyesi kadar bir anlatma hikâyesi olarak da ilerliyor. Anlatıcı, babasını anlatırken onu yeniden kuruyor; her cümlede hem ona yaklaşıyor hem de ondan uzaklaşıyor. Yalan ile hakikat arasındaki sınır giderek silikleşiyor. Romanın merkezinde yalnızca bir baba değil, aynı zamanda bir bellek sorunu da böylelikle peyda oluyor.
Babalık meselesi ise bu kırılma noktasında beliriyor. Baba, geleneksel anlamda yasa koyan, sınır çizen, çocuğu dünyaya yerleştiren figür olmaktan çıkıp; aksine, roman düzleminde kendisi dünyaya yerleşememiş bir özne olarak beliriyor. Bu durum, kuşaklar arası aktarımın yönünü değiştiriyor; baba, çocuğa bir kimlik vermez; aksine, bir eksiklik devretmiş oluyor.
Anlatıcı bu eksiklikle baş etmeye çalışırken, iki zıt hareket arasında gidip geliyor; ifşa etmek ve anlamak. Babasını anlatmak, onu çözmek anlamına gelmiyor, bilakis her anlatı onu biraz daha çoğaltıyor. Çünkü anlatmak, burada yalnızca bir açığa çıkarma değil, aynı zamanda bir yeniden kurma eylemi olarak romanda rol oynuyor.
Yalanın Ontolojisi: Gerçekliğin Yerine Geçen Anlatı
Babam Hakkında Bir Yalan tüm bu sebeplerle okuru bir sonuca ulaştırma gayreti gütmüyor, onu bir eşiğe getiriyor: babayı anlamakla ondan kaçmak, gerçeği söylemekle onu dönüştürmek arasındaki o dar ve karanlık geçide. Çünkü baba, artık yalnızca geçmişte kalmış bir figür değil, dilin içinde yeniden kurulan, her anlatıda biraz daha değişen bir hayalete dönüşüyor. Ve insan, ne kadar uzağa giderse gitsin, ne kadar başka hikâyeler kurarsa kursun, o ilk sorunun gölgesinden çıkamıyor: “Baban nasıldı?” Belki de bu yüzden, en dürüst cevap hiçbir zaman tam olarak söylenemez, yalnızca etrafında dolaşılır, eksiltilir, yeniden yazılır. Ve her yeniden yazımda, insan biraz daha kendini anlatır.
Bu nedenle roman, bir yüzleşme anlatısı olmaktan çok, bir “çözülme” anlatısı olarak okunabilir. Asıl mesele ise şudur: İnsan, kendine rağmen, yine de bir hikâye anlatmak zorundadır.
Ve bazen o hikâye, bir yalanla başlar.
Uğur Ugan
